Zigeuners

Zigeuners zijn oorspronkelijk afkomstig uit het Noordelijke deel van het gebied van Voor- en Achter-IndiŽ. Om nog niet geheel verklaarde redenen zijn zij in grote groepen vertrokken uit hun geboortestreek en zijn via PerziŽ in Westelijke richting getrokken. Rond 1400 arriveerden de eerste zigeuners in Oost en Zuid Europa.

We weten inmiddels dat bij hun trektocht twee hoofdroutes te onderscheiden zijn. Want komend vanuit het Oosten botsten zij op de geografische barriŤre van de Middellandse Zee. Een deel koos toen voor een verdere doortocht via Noord-Afrika en belandde uiteindelijk in Spanje. Het andere deel trok via Turkije en Griekenland de Balkan en Centraal-Europa binnen.

Zigeuners werden (en worden) aangeduid onder verschillende benamingen. De meest voorkomende aanduidingen zijn 'gitanos, gitanes, gipsy, tzigane en zigeuner'. Deze benamingen werden gebruikt voor de groep die via Noord-Afrika en Spanje Europa was binnengekomen. Het zijn allemaal afleidingen en verbasteringen van het woord voor 'Egyptenaar' (Egyptien). In het Frans kende men ook nog wel de aanduiding 'bohťmien' (Bohemer) als aanduiding van de Centraal-Europese groep. 

Maar in loop van de 19e eeuw werd deze term echter meer en meer gehanteerd om er de nogal rommelig en losbandig levende kunstenaars mee aan te duiden. In Nederland werden zigeuners in de 17e en 18e eeuw letterlijk aangeduid met 'Egyptenaar', soms ook wel met 'Heyden'.

De Zigeuners hebben een eigen taal die verschillende varianten kent. Deze taal vertoont heel sterke verwantschap met het oud-Indiaas: het Sanskriet (een zeer oude Indische taal die in India zelf niet meer gesproken wordt maar nog wel bestudeerd kan worden. In die zin te vergelijken met het Latijn).

Hoewel zigeuners een nomadische bestaanswijze kennen, zijn zij in de loop der tijd toch enigszins verbonden geraakt met bepaalde (grote) gebieden. Vooral het in de loop der geschiedenis vaststellen van landsgrenzen heeft daar sterk toe bijgedragen. De landsgrenzen en de problemen die daaruit voortvloeiden verhinderden ( en verhinderen ook nu nog) vaak het doorreizen.

 

Gipsy Kings Tristessa

In de allervroegste periode van hun komst in Europa bestonden er bij de verschillende vorsten en overheden nauwelijks of geen weerstanden tegen hen. Zowel in Midden- Europese landen als in Spanje kregen de eerste groepen rondtrekkende Zigeuners zelfs .vrijgeleide brieven' uitgereikt. Een voorbeeld daarvan is de Spaanse koning Alfonso V. Die gaf aan "zijn waarde vriend, graaf Thomas van Neder-Egypte" een dergelijk vrijgeleide waarin hij meldt dat deze "met zijn talrijk gevolg door onze gebieden mag trekken en allerwegen van de gezagsdragers de nodige bijstand kan verlangen".

De koning benadrukt verder in zijn brief dat deze zigeuners bepaald geen bedelaars zijn want "zij komen met veel paarden, goud, zilver en ander bezit". Deze bescherming duurde echter niet lang want al in de 16e eeuw is de vervolging en onderdrukking van de Zigeuners (evenals die van de Joden) in heel Europa in volle gang.

In Walachije (RoemeniŽ) werd zelfs tot ver in de vorige eeuw op zigeuners gejaagd. De gevangen zigeuners werden vervolgens door de kloosters (!) als slaven gekocht en verkocht.

Doordat de Zigeuners toch min of meer verbonden raakten met bepaalde gebieden hebben de zij verschillende kenmerken uit die culturen overgenomen en verweven met die van henzelf. Het meest duidelijk is dat waar het de muziek betreft. Vergelijk bijvoorbeeld de muziek en zang van de Spaanse zigeuners (de 'flamenco') met die van de Hongaarse zigeuners.

Bij de Spaanse zigeuners varieert de muziek van langgerekte (arabisch beÔnvloedde) smartelijke klaagzangen tot heftige en vurige explosies. Het gaat daarbij veelal om een combinatie van gitaarmuziek, syncopisch handgeklap, zang en gedanste virtuose voetritmes (zapateado's).

De Hongaarse zigeuners maken naast gitaren vaak gebruik van andere instrumenten zoals het cymbaal en violen. Hun muziek vertoont vaak een opbouw van langzaam en traag naar snel. Een beetje zoals een trein steeds meer vaart krijgt. De muziek heeft daarbij een duidelijke kadans en syncopatie. De basismelodie wordt in de loop van het stuk steeds meer versierd.

 

Rosenberg Trio - Don't Mean a Thing

Het merkwaardige is dat hetgeen wij Nederlanders vaak als typisch Spaans of typisch Hongaarse muziek beschouwen in feite vaak juist de zigeunermuziek uit die landen is. 

Overigens heeft met name de zang, dans en muziek van de Spaanse Zigeuner zich in de loop der tijd ontwikkeld tot een geheel eigen, streng gereglementeerde dansstijl en techniek: de flamenco. Wat men doorgaans tijdens vakanties te zien krijgt in hotels, bars e.d. is slechts een zwakke imitatie van de pure flamenco.

Voor niet-Zigeuners is het heel moeilijk om zich de flamenco dans en muziek eigen te maken. Deze 'flamenco pure' is echter - historisch gezien - ook al een samensmelting, namelijk van lndiase, Arabische en Spaanse elementen. 

Zigeunermuziek heeft overigens ook onze cultuur gedeeltelijk beinvloed. Bekende componisten zoals Johan Sebastiaan Bach en zijn zonen waren gefascineerd door de versieringen die zigeuners op bepaalde melodieŽn aanbrachten. Ook Joseph Haydn liet zich door (Hongaarse) zigeunermuziek inspireren voor zijn bekende 'Rondo all 'Ungarese' uit het pianoconcert in D-dur.

In onze tijd hebben verschillende zigeunermuzikanten een internationale bekendheid gekregen zoals Django Reinhardt (hot-jazz muziek), het Nederlandse Trio Rosenberg (in de voetsporen van Reinhardt) en Spaans/Franse zigeuners als de gitarist Manitas de la Plata en de 'Gipsy Kings'.

  Het Nederlandse Trio Rosenberg ( wav 30 sec/458 kb)

  Gipsy Kings (MP-3)

  Gipsy Kings medley "Bandoleo" (MP-3)

De verschillen tussen de diverse zigeunergroeperingen zijn in muzikaal opzicht groter dan wanneer we naar de zigeunerdans kijken. Het gebruik van voetritmen, de golvende armbewegingen, het tijdens het dansen heen en weer zwenken van het bovenlichaam en de wiegende heupen blijken een karakteristiek te zijn die we bij zigeuners uit alle streken tegenkomen.

Bij de Spaanse zigeunerdans is de herinnering aan India het grootst. De gebruikte roffelende ritmes vertonen nog heel veel overeenkomst met die uit de lndiase dans (met name bij de uit Noord-India afkomstige 'Kathak').

Samenstelling bronmateriaal uitsluitend en alleen ten behoeve van het nieuwe vak ckv-2 uit het algemeen deel  voor havo en atheneum. Geraadpleegde literatuur: Geschiedenis van de westerse theaterdans  B Westra

Is er zonder uw toestemming en zonder bronvermelding gebruik gemaakt van uw teksten? Onze verontschuldigingen hierover. Laat het ons weten en wij geven een juiste bronvermelding of halen het materiaal van internet. Een financiele vergoeding kunnen wij helaas niet geven.
05/06/2007 last update