5.4.10. 

Muziek in de eerste helft van de twintigste eeuw

Naar een nieuwe klankwereld:

Van Mozart via Wagner, Debussy en Schönberg naar Varèse.

 

Edgar Varèse

Om de muziek van Varèse goed te begrijpen doen we even een stapje terug. De romantiek (‘laat romantiek’) is tot een hoogtepunt gekomen, maar ook de grenzen ervan zijn in zicht:

De romanticus, op zoek naar steeds individueler expressie, had steeds meer moeite met de ‘afspraken’ die sinds Mozart, Haydn en Beethoven in de muziek golden. Waar dat toe kon leiden hoor je bijvoorbeeld bij Richard Wagner, een componist uit de laat romantiek. De melodie beweegt zich niet meer in min of meer overzichtelijke ‘klassieke’ stukjes. En er lijkt ook geen eind aan te komen. Sommigen spreken zelfs van ‘vermoeiend’. De muziek is nog wel ‘tonaal’ (je kunt het nog steeds meezingen), maar de toonladders die Wagner gebruikt schieten alle kanten op. Men spreekt van ‘zwevende’ tonaliteit.

Meistersinger Richard Wagner MP3  

Deze en andere ontwikkelingen brengen de muziek naar een grens die gaat werken als een drempel. Immers, moet de melodie nog langer? Moet het orkest nog groter? Moeten er nog ‘gekkere’ of vreemdere toonladders en akkoorden worden verzonnen? Schönberg (pagina 5.2.7.) neemt een radicaal besluit: alle 12 tonen zijn in principe gelijk (en verkrijgen daardoor  zelfstandigheid) en we schaffen alle bestaande toonladders af. Debussy besluit om de dwingende wetmatigheid tussen het ene en andere akkoord af te schaffen: Alsof je midden een lied blijft ‘hangen’, je zoekt niet meer naar het verlossende slot, maar geniet van het ‘op weg zijn’. En zozeer dat je besluit om helemaal niet meer ‘thuis’ te komen; het nieuwe ‘weg zijn’ is een doel op zichzelf geworden, een nieuwe ‘klankwereld’ is geschapen. Akkoorden kunnen gewoon op zichzelf bestaan. Prachtig te horen in ‘La danse de Puck’.

Debussy : La danse de Puck MP3

1923: Edgar Varese (1885-1965) breekt met alles!

Varese Ionisation MP-3

Varese Poeme Electronique MP-3

Maar niet alleen toonladders en harmonieën veranderen dramatisch. Het ritme en de klankkleur (de instrumentatie dus) raken nu ook op drift.  Edgar Varèse maakte een sprong die veel mensen niet meer konden volgen. Hij schreef muziek gebaseerd op pure klank. Hij werd daardoor net zo belangrijk als vernieuwers als Schönberg en Strawinsky (die het ritme los maakte).  Nu is het zo dat muziek altijd bestaat uit een zinvolle relatie tussen toonduur (maat en ritme), toonhoogte (melodie en samenklank), toonsterkte (hard en zacht) en toonkleur (de instrumentatie). Varèse zette de toonkleur in de schijnwerpers. Hij was dermate geboeid door de klank van instrumenten dat hij je het gevoel kan geven of je voor het eerst naar een trompet, een trombone of een dwarsfluit luistert. Luister naar het begin van ‘très vif et nerveux’ uit ‘Octandre’. Het begint met een melodie van de hobo. Nou ja, melodie…. Het is net of hij iets wil beweren, maar dat lukt niet meteen. Twee instrumenten gaan dan meedoen, maar dat valt niet in goede aarde, ze stoppen weer. Snappen ze niet wat de hobo bedoelt? Zijn ze te vroeg begonnen? Op een gegeven moment gaat het hele ensemble meedoen. Hoor je hoe dat gebeurt?

Octandre, het begin (fragment 1). MP3

Dat het onmogelijk is om muziek te schrijven zonder ritme is niet moeilijk te begrijpen. Wel frappant is het dat maar weinig mensen muziek ‘begrijpen’ als daar geen ‘beat’ in zit. Ofwel, wanneer maat en ritme moeilijk zijn te ontdekken. Varèse maakte de klank(kleur) los, maar kon natuurlijk niet zonder maat en ritme. In fragment 2 uit hetzelfde ‘Octandre’ hoor je hoe Varèse met maat en ritme omgaat. Wat is nu het verschil met fragment 1?

Octandre, fragment 2. MP3  

 

Het ASKO ensemble, een inmiddels wereldberoemd muziekgezelschap voortgekomen uit het Amsterdams Studenten Kamer Orkest, heeft in de jaren 70 een poging gedaan Octandre ‘uit te leggen’ aan basisschool leerlingen. (leeftijd 8 tot 12 jaar). De gedachte was dat kinderen op die leeftijd veel ontvankelijker voor bijzondere muziek waren dan leerlingen van de middelbare school. Het SCHÖNBERG  ensemble is een ander net zo beroemd ensemble als het ASKO. Beide ensembles spelen uitsluitend ‘moderne’ muziek. Dat is dus ook de muziek die inmiddels al een eeuw oud is, en dus al ‘klassiek genoemd kan worden. Beide ensembles zijn aan het eind van de 20ste eeuw begonnen met compositieprojecten op een vijftal vooruitstrevende middelbare scholen in de regio Amsterdam. De bedoeling daarvan is leerlingen van middelbare scholen te interesseren voor ‘moderne’ muziek door stukken te spelen die door die leerlingen (CKV3mu, compositieopdracht) zelf bedacht zijn. 

Luister tenslotte naar het slot van ‘très vif et nerveux’ uit ‘Octandre’. Het stuk eindigt zoals het begonnen is. Waaraan hoor je dat?

Octandre, fragment 3. MP3

Voor een nog betere begrip van Varèse en als voorbereiding op het examen CKV2  doe je de vragen en opdrachten 5.4.C.   

Samenstelling bronmateriaal ten behoeve van het nieuwe vak ckv-2 voor havo en vwo in het profiel C&M..  Meewerken aan deze site? Opsturen via e-mail is voldoende. Samenstelling Kees Zonneveld. Met dank Willem Hering (ASKO). Muziekfragmenten gespeeld door het AS

Is er zonder uw toestemming en zonder bronvermelding gebruik gemaakt van uw teksten? Onze verontschuldigingen hierover. Laat het ons weten en wij geven een juiste bronvermelding of halen het materiaal van internet. Een financiele vergoeding kunnen wij niet geven: het Nederlandse onderwijs is een kale kip en daar valt dus niets te plukken. 


02/01/2010 update SG Groenewald